از گل قاصدك با آن ساقه ترد و شكننده و تصویر آشنای دانههایش كه در زمان شكفتن گل سوار بر باد جابهجا میشود هر چیزی را میتوان انتظار داشت جز این كه در دام فناوری نوین افتاده و دستمایه ساخت لاستیكهای جدید خودرو یا داروهای جدید پزشكی شود.
جدا شدن سر گل قاصدك جدیدی كه به لطف مهندسی ژنتیك دستكاری شده برای دقایقی به خروج شیره سفید رنگی منجر میشود كه همین به دانشمندان امكان میدهد در مقایسه با گلهای قاصدكهای معمولی ۵ برابر بیشتر شیرابه گیاهی استحصال كنند؛ همان شیرابهای كه به لاتكس یا لاستیك خام مشهور است.
محققان انستیتوی تحقیقات فرون هافر آلمان كه این فناوری را توسعه دادهاند معتقدند این پژوهش جدید در نوع خود میتواند به ارقام متنوعی از محصولات جدید یا ارزانتر شامل لاستیكهای جدید خودرو یا حتی تركیبات دارویی نوین بینجامد. این محققان آنزیمی را كه مسوول پلیمریزه شدن سریع است، شناسایی كرده و توانستهاند آن را از دور خارج كنند. به گفته محققان، در صورتی كه این گیاهان به مرحله كشت انبوه و در مقیاسی وسیع برسند، هر هكتار بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ كیلوگرم لاتكس در فصل رویش تولید خواهد كرد.
فناوری استحصال لاستیك خام از گیاهان وحشی در حالی صورت میگیرد كه هزاران سال است عمده لاستیك خام جهان یا همان كائوچو از درختان كائوچوی نواحی گرمسیری به دست میآید. یك برش مورب روی تنه درخت باعث بیرون آمدن شیرابه سفید رنگ درخت یا همان لاستیك خام به درون ظروفی میشود كه به درخت آویزان شده و پس از برداشت میتوان سرانجام این محصول طبیعی را به انواع گوناگونی از مواد مختلف تبدیل كرد؛ اما لاستیك طبیعی حاوی مقادیر ناچیزی از ناخالصیها با منشاء زیستی است كه البته برای لاستیكسازان خودرو نامطلوب نیست، چون این ناخالصیها به لاستیكی كه در معرض فرآیند جوش حرارتی بالای لاستیك و فلز قرار میگیرد قابلیت ارتجاعی و كشسانی میبخشد و صنایع لاستیكسازی به طریق دیگری نمیتوانند به آن نائل شوند؛ هر چند این ناخالصی برای صنعت خوشایند است، اما در جایی دیگر نوعی آلایندگی به شمار میرود. مثلا برای افرادی مثل پرسنل خدماتی بیمارستانها همین ناخالصیها میتواند سبب تحریك واكنشهای حساسیتزای تهدیدكننده سلامت و طول عمر شود.
لاستیك مصنوعی یا نفت محور در نوع خود ناخالصیهای كمتری از لاستیك طبیعی دارد و همین ویژگی آن را برای كاربردهایی مثل دستكشهای فاقد حساسیت مطلوب میسازد؛ اما لاستیك استحصالی از گل قاصدك، هم دارای خاصیت ارتجاعی لاستیك طبیعی بوده و هم فاقد ذرات آلرژیزاست و به همین دلیل جایگزین مطلوبی برای شیرابه درختان كائوچو محسوب میشود. متأسفانه لاتكس استحصالی از گل قاصدك نیز به آسانی به دست نمیآید، چون شیرابه گل قاصدك در مجاورت هوا از حالت مایع به جامد تغییر شكل میدهد كه همان فرآیند پلیمریزه شدن (بسپارش واژه پیشنهادی فرهنگستان برای پلیمریزه شدن) است. از طرفی برای تهیه تربانتین و نفتا معمولا نیاز به استخراج شیمیایی از بقایای خرد شده گلهای قاصدك روسی است. به همین منظور برای حذف فرآیند پلی فنول اكسیداز كه آنزیم مسوول تغییر این فاز به شمار میرود، دانشمندان آلمانی دست به كار مهندسی كردن ویروس مخصوصی شدهاند. این ویروس موجب حذف این بخش از توالی ژنتیكی نامطلوب از دی ان ای گل قاصدك روسی شده و با جدا شدن سر یك گل قاصدك آلوده شده، شیرابه گل یا همان لاستیك خام شروع به خروج آزادانه میكند.
لاستیك حاصل از گل قاصدك ارتجاعی و فاقد ذرات آلرژیزاست بههمیندلیل جایگزین مطلوبی برای شیرابه درختان محسوب میشود.
حذف فرآیند پلیمریزه شده به معنی آن است كه شیرابه گل قاصدك یا همان ماده لاستیك خام را میتوان با استفاده از سانتریفیوژی كم سرعت برداشت كرد كه در نوع خود گزینه جایگزینی آسانتر و ارزانتر نسبت به حلالهای شیمیایی به شمار میرود. بعلاوه حذف این فرآیند به مفهوم آن است كه در مقایسه با فرآیند استخراج شیمیایی میتوان میزان لاستیك خام برداشتی را تا ۵ برابر افزایش داد.
به اعتقاد محققان، لاتكس فاقد حساسیتزایی تنها یك كاربرد بالقوه برای لاتكس حاصل از گل قاصدك محسوب میشود و چنانچه بتوان ژنهای حذفكننده پلیمریزه شدن را از كار انداخت، میتوان با استفاده از همین شیوه ژنهای دیگری اضافه كرد كه دیگر آنزیمها را تولید میكنند. ازجمله آنزیمهایی كه محققان میتوانند با استفاده از این متد اضافه كنند شامل انسولین برای بیماران مبتلا به دیابت، قندهای مصنوعی و تركیبات دارویی برای دیگر بیماریهاست؛ البته محققان در حالی از این رویكرد جدید خود سخن میگویند كه فرآیند افزودن ژنها به مراتب بحثانگیزتر از حذف ژنهاست. در واقع استفاده از حاملهای ویروسی و هر گونه اقدام و تلاشی برای تدارك محصول قابل برداشتی از گلهای قاصدك تراریخته، مقاومت شدیدی را از جانب گروههای مخالف با محصولات تغییر یافته از لحاظ ژنتیكی مطرح خواهد كرد. در اروپا تغییر و اصلاح ژنتیكی گیاهان امری مطرود تلقی میشود، اما آمریكاییها تمایل دارند نگرش آزادانهتری نسبت به این روند داشته باشند، بویژه وقتی در مورد محصولات غیرغذایی اعمال میشود. شاید به همین علت است كه محققان آلمانی سعی دارند با استفاده از متدهای اصلاح نژادی رایج و سنتی به سراغ این ژن خرابكار گل قاصدك بروند و البته مدت زمانی ۵ ساله را برای نتیجهگیری پیشبینی میكنند. در همین ارتباط، محققان دانشگاه ایالتی اوهایو نیز كه روی همین طرح كار میكنند معتقدند چنین زمانی طولانی است، اما حذف فرآیند پلی فنول اكسیداز را كشف بسیار خوبی عنوان میكنند و احتمال میدهند تغییر و اصلاح ژنتیكی گل قاصدك بر تعداد كاربردهای بالقوه آن خواهد افزود. تحقیقات این محققان بر یافتن نژادهایی از گل قاصدك متمركز است كه بتواند مقادیر بیشتری لاستیك خام را در شیرابه خود تولید كند. محققان معتقدند اگر یك گل قاصدك دارای ۱۰۰ بذر باشد (كه معمولا بیشتر است)، شما ۱۰۰ گیاه دارید كه هر یك تولیدكننده ۱۰۰ دانه است و میتوان مشاهده كرد كه با چه سرعتی تولید افزایش مییابد؛ اما پیش از هر چیز باید به نخستین گیاه دست یافت كه تلاش زیادی را میطلبد.
