به گزارش هزارماسوله ، به نقل ازمهر – گروه استانها، کوثر یاوری:پهنه وسیع استان کرمانشاه با گسترهای بالغ بر ۲.۵ میلیون هکتار، کلکسیونی کمنظیر از منابع طبیعی غنی و ارزشمند را در خود جای داده است. از این مساحت پهناور، رقمی چشمگیر معادل یک میلیون و ۱۹۸ هزار هکتار به مراتع سرسبز و حیاتی اختصاص یافته و ۵۲۷ هزار هکتار دیگر را پوششهای جنگلی، بهویژه جنگلهای اصیل زاگرس تشکیل میدهند و مابقی آن شامل مستثنیات و مستحدثات است. این گستره سبز، تنها یک پوشش گیاهی ساده نیست، بلکه یک میراث ملی و سرمایهای راهبردی است که حفظ تعادل اکولوژیک و حیات اقتصادی منطقه به پایداری آن گره خورده است.
با این وجود، این میراث گرانبها همواره با چالشها و تهدیدات جدی مواجه است. برداشتهای بیرویه، بهرهبرداریهای غیراصولی و سودجویانه از رویشگاههای طبیعی، زنگ خطری جدی را برای محیط زیست این خطه به صدا درآورده است؛ تا جایی که تداوم این روند مخرب سبب کاهش چشمگیر رشد گونههای بومی شده و حیات بیش از ۲۸۰ گونه گیاهی کمیاب و ارزشمند را در معرض خطر نابودی و انقراض قرار داده است.
در پاسخ به این بحران و بر اساس سیاستهای کلان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، مسیر نجات و صیانت از این عرصهها از طریق اجرای طرحهای جامع مرتعداری، احاله مدیریت، احیا، اصلاح و توسعه مراتع ریلگذاری شده است. این طرحهای حیاتی با اهداف چندجانبهای همچون ساماندهی اصولی کوچ، نظارت و پایش مستمر عرصهها و اجرای دقیق پروژههای بیومکانیکی شامل کپهکاری، بذرکاری و بذرپاشی عملیاتی میشوند.
همچنین اجرای برنامههای حفاظتی نظیر ایجاد مناطق قرق، احیا و توسعه ذخیرهگاههای مرتعی و رویشگاههای گیاهان دارویی، در کنار عملیات سازهای و زیربنایی مانند احداث آبشخور احشام و تأمین بذر و نهادههای لازم، گامهایی استوار در مسیر توسعه پایدار به شمار میرود تا این میراث سبز و ژنتیکی با تمام غنای خود، برای نسلهای آینده محفوظ بماند.
بهرهبرداری بیرویه ۲۸۰ گونه گیاهی کرمانشاه را به خطر انداخت
محمدحسین رستمی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به وسعت و اهمیت عرصههای طبیعی استان اظهار کرد: استان کرمانشاه با مساحتی بالغ بر دو میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار، دارای منابع طبیعی غنی و گستردهای است که از این میزان، یک میلیون و ۱۹۸ هزار هکتار را مراتع و ۵۲۷ هزار هکتار را مناطق جنگلی تشکیل میدهند و مابقی آن شامل مستثنیات و مستحدثات است.
وی افزود: بر اساس سیاستهای کلان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، اجرای طرحهای مرتعداری و همچنین احاله مدیریت، احیا، اصلاح و توسعه مراتع بهصورت جدی در دستور کار این ادارهکل قرار گرفته است تا از این سرمایههای ملی به بهترین شکل ممکن صیانت شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه با اشاره به تنوع اقلیمی کمنظیر این استان بیان کرد: شرایط اقلیمی متنوع کرمانشاه که شامل مناطق گرمسیری و سردسیری میشود، بستر مناسبی را برای ایجاد تنوع بینظیر در پوشش گیاهی فراهم کرده است؛ بهگونهای که تاکنون بیش از دو هزار گونه گیاهی در این استان مورد شناسایی و ثبت دقیق علمی قرار گرفته است. در همین راستا و در قالب طرحهای مختلف در حوزه مرتع، کل مساحت مراتع استان بهطور کامل مورد ارزیابی و ممیزی قرار گرفته است.
رستمی تصریح کرد: با توجه به حضور و رویش گیاهان یکساله و چندساله در مراتع، طرحهای بیولوژیکی همهساله با اهداف مشخصی نظیر ساماندهی کوچ، تهیه طرحهای مرتعداری، و نظارت و پایش مستمر عرصهها تدوین و اجرا میشود. همچنین اجرای پروژههای بیومکانیکی از قبیل کپهکاری، بذرکاری و بذرپاشی، ایجاد مناطق حفاظتشده و قرق، احیا و توسعه ذخیرهگاههای مرتعی و رویشگاههای گیاهان دارویی، در کنار عملیات سازهای مانند احداث آبشخور برای احشام و تأمین نهاده و بذر، از جمله اقدامات سالیانهای است که بهطور مستمر و با برنامهریزی دقیق توسط این ادارهکل انجام میگیرد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به ضوابط و تقویم کوچ عشایر و دامداران اشاره کرد و گفت: با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی هر منطقه، زمان شروع کوچ و ورود دامها از مراتع قشلاقی به مراتع ییلاقی و بالعکس، متغیر است. این زمانبندی با لحاظ کردن عواملی همچون وضعیت بارندگی، دمای هوا، شرایط رویش گیاهان مرتعی و میزان آمادگی عرصهها برای بهرهبرداری، و برمبنای تقویم فنولوژی (پدیدهشناسی) گیاهان در هر استان تعیین میشود که بر همین اساس، در استان کرمانشاه تاریخ مجاز ورود دام به مراتع ییلاقی، ۳۱ فروردینماه تعیین گردیده است و رعایت آن الزامی است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در پایان با هشدار نسبت به تخریب محیط زیست خاطرنشان کرد: با توجه به قرار گرفتن استان کرمانشاه در قلب منطقه زاگرس میانی و میزبانی از بیش از دو هزار گونه گیاهی، این استان دارای منابعی غنی از تنوع ژنتیکی است که یک میراث ملی برای سرزمین ما محسوب میشود؛ اما متأسفانه برداشتها و بهرهبرداریهای بیرویه از رویشگاههای طبیعی، سبب کاهش رشد گونههای بومی شده و حیات بیش از ۲۸۰ گونه گیاهی ارزشمند را در خطر نابودی قرار داده است که نیازمند توجه و مشارکت همگانی برای حفاظت است.
حیات درختان بنه و ۲۸۰ گونه گیاهی کرمانشاه در خطر نابودی است
وحید عزیزی مسئول واحد بهرهبرداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به غنای ژنتیکی گیاهی در منطقه زاگرس اظهار کرد: استان کرمانشاه که در زاگرس میانی واقع شده است، همانند سایر رویشگاههای زاگرس بالغ بر ۲ هزار گونه گیاهی را در خود جای داده است که منبعی بسیار غنی از تنوع ژنی و میراث ملی این سرزمین به شمار میروند.
وی افزود: متأسفانه برداشت و بهرهبرداری بیرویه از این گیاهان در رویشگاههای طبیعی سبب شده تا غالب این گونهها در معرض خطر جدی نابودی قرار گیرند. در این میان، بیش از ۲۸۰ گونه از این گیاهان دارای ارزشهای بالای اقتصادی هستند که همهساله توسط جوامع محلی برای کسب درآمد و یا مصرف شخصی به فروش میرسند.
مسئول واحد بهرهبرداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه با اشاره به فرهنگ غذایی مردم منطقه که برگرفته از محیط پیرامونی آنهاست، تصریح کرد: در فصل بهار، عمده نیاز غذایی خانوارها از گیاهان رویشیافته در دامن طبیعت تأمین میشود. مهمترین گیاهان بهاره و تابستانه در سبد غذایی ساکنین زاگرس میانی (کرمانشاه، ایلام، کردستان و لرستان) شامل موسیر، کنگر، شنگ، پیازهای خوراکی (سورانه و پیرچک)، زعفران وحشی (جوقاسم)، آویشن، پنیرک (توله)، زو، پاغازه (قازیاقی)، ریواس، سریشم (خوژه)، چویل (چویر)، میوه و صمغ درخت بنه، امرود (گلابی جنگلی) و دهها گونه مهم دیگر است که تا چند دهه قبل بهصورت گسترده مصرف میشدند و امروز با وجود تهدید رویشگاهها، باز هم مورد استفاده قرار میگیرند.
عزیزی به اهمیت محصولات فرعی جنگلها و مراتع اشاره کرد و گفت: بهرهبرداری و استحصال از این محصولات از دیرباز مورد توجه بوده و امروزه به دلیل ارزش بالا در تهیه دارو، مواد خوراکی، بهداشتی و صنعتی، سالانه مقادیر زیادی از این محصولات از جمله شیره درخت بنه (سقز)، کتیرا، گلگاوزبان، میوه بنه، گال بلوط و شیرینبیان از استان کرمانشاه به بازارهای بینالمللی صادر میشود.
وی راهکار مقابله با تخریب طبیعت را توانمندسازی جوامع محلی دانست و بیان کرد: برای این منظور باید ضمن آشنایی روستاییان با روشهای تولید، کشت و پرورش گونههای بومی یا معرفی ارقام اصلاحشده، نحوه کشت، داشت و برداشت را به آنان آموزش داد و بازارهای فروش را معرفی کرد. در این صورت، جوامع تولیدکننده که به دنبال تأمین معیشت خود از طریق کشاورزی هستند، این گونهها را در الگوی کشت خود میپذیرند و از نابودی رویشگاههای طبیعی جلوگیری میشود.
این مقام مسئول ادامه داد: در همین راستا، چندین سال است که با هدف حفاظت از تنوع ژنتیکی و جلوگیری از نابودی گونههای پرمصرف بهاره، برنامه کشت و توسعه گونههایی نظیر موسیر، کنگر، زو، گلگاوزبان، زیره سبز، زعفران، بنه، امرود، سماق قرمز و گل محمدی در دستور کار قرار گرفته و مزارع نمونهای توسط جوامع محلی در اراضی واگذارشده منابع طبیعی ایجاد شده است.
عزیزی در پایان با اشاره به وضعیت درختان بنه در استان خاطرنشان کرد: کرمانشاه بالغ بر ۲۰۰ هزار هکتار عرصه جنگلی واجد درختان بنه دارد که حدود ۷۰ درصد آن در منطقه اورامانات (شهرستانهای پاوه، جوانرود، ثلاث باباجانی و روانسر) واقع است. بیش از ۵ هزار خانوار بهرهبردار محلی که به دلیل شرایط سخت محیطی و کمبود زمین کشاورزی وابستگی شدیدی به این درختان دارند، از آنها ارتزاق میکنند؛ اما متأسفانه در دهههای اخیر بر اثر بهرهبرداریهای بیرویه و غیراصولی، حیات این گونه به خطر افتاده است، بهگونهای که امروزه در حاشیه روستاها کمتر یافت شده و تنها در ارتفاعات صعبالعبور میتوان آنها را مشاهده کرد که این عامل یکی دیگر از مشقتهای بهرهبرداری از این گونه پرارزش است.
باغات دستکاشت «بنه» در منطقه اورامانات توسعه مییابد
بهزاد رستمی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به تهدیدات زیستمحیطی پیشروی عرصههای جنگلی اظهار کرد: مجموعه عوامل محیطی مانند بروز خشکسالیهای پیاپی، وقوع آتشسوزیها و همچنین دخالت عوامل انسانی باعث شدهاند که حیات گونه ارزشمند درختان «بنه» در معرض خطر جدی نابودی قرار گیرد.
وی افزود: این شرایط بحرانی، ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه را بر آن داشت تا برای نجاتبخشی این گونه گیاهی مهم و همچنین تأمین معیشت پایدار بهرهبرداران بومی منطقه، چارهای اساسی بیندیشد و برنامههای عملیاتی خود را آغاز کند.
رئیس امور مراتع ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه تصریح کرد: در همین راستا، اجرای طرح کشت و توسعه درخت بنه یا همان «درخت سقز» از حدود هشت سال پیش بهطور جدی در دستور کار این ادارهکل قرار گرفت تا با جلب مشارکت فعال بهرهبرداران بومی، اقدام به کشت و احیای این گونه ارزشمند نماید.
رستمی با اشاره به وضعیت فعلی اجرای این طرح بیان کرد: در حال حاضر روند کاشت درخت بنه توسط بهرهبرداران بومی، بهویژه در شهرستانهای منطقه اورامانات با اختصاص بخشهایی از عرصههای طبیعی به کشت این گونه در حال انجام است و این درختان تماماً توسط خود مردم محلی کاشته شده و با دقت نگهداری میشوند.
وی در پایان با ابراز امیدواری نسبت به آینده این طرح خاطرنشان کرد: امید است روزی فرا رسد که ما در منطقه اورامانات، که مردمان آن واجد دانش بومی غنی در زمینه بهرهبرداری از درخت بنه میباشند، شاهد توسعه هرچه بیشتر باغات دستکاشت بنه باشیم. قطعاً این اقدام علاوه بر اینکه درآمدهای اقتصادی سرشاری را برای مردمان بومی به همراه خواهد داشت، به حفظ و حراست از درختان بنه واقع در رویشگاههای طبیعی نیز کمک شایانی خواهد نمود.
در نهایت میتوان گفت که طرح توسعه و کشت باغات دستکاشت بنه در استان کرمانشاه، بهویژه در منطقه اصیل اورامانات، یک الگوی موفق از تلفیق حفاظتِ محیطزیست و اقتصاد بومی است. این رویکرد هوشمندانه نهتنها سایه سنگین خطر نابودی را از سر این میراث ارزشمند طبیعی و ژنتیکی برمیدارد، بلکه با گره زدن معیشت جوامع محلی به حفظ طبیعت و بهرهگیری از دانش غنی آنها، مسیری پایدار برای اشتغالزایی، خلق ثروت و صیانت همهجانبه از رویشگاههای زاگرس ترسیم میکند.